«چله / چهلم/عدد چهل»

بنام خدا

«گستره ی زبان و فرهنگ لکی»

«چله / چهلم/عدد چهل»

در ایران و دیگر فرهنگهای جهان برای اعداد ارزش واهمیت بسیاری قائلند، تا جایی که آنها ر ا دارای شخصیت و هویت و و جنسیت مونث و مذکر قائلند.برخی از این اعدا نحس و بدیمن و برخی دیگر مقدس و خوش یمن هستند.

به عنوان مثال:«عـدد سـیزده، عمـومیتـرین و شناخته شده  تری ین عدد است که در ایران و اکثر کشورهای دیگر به نحسی شناخته شده است و از آن دوری می جویند. مثلاً در ایران اگر از کوچه پس کوچه های برخی شهرها گذر کنیم هنوز پلاکهای ۱+۱۲ را خواهیم دید که ساکنان آن بـرای در امـان مانـدن از نحسی عدد سیزده ، آن را جا یگزین عدد واقعی پلاک ۱۳ کرده اند.»

موضوع بحث ما نمود اعداد در فرهنگ عامه ی لکی است.این فرهنگ همانند دیگر فر هنگهای ایرانی و غیر ایرانی برای اعداد فلسفه هایی در خور پژوهش و تامل دارد.

اعداد سه،هفت،چهل و….. در فرهنگ لکی جایگاهی ارزشمند دارند.در اینجا مورد بحث ما عدد چهل است، اما به طور اندک در باره ی عدد سه و هفت اشاره می کنیم.

هر گاه کسی از دنیا می رود و زنان نزدیک متوفی چنانچه شب اول را در منزل آن شخص بمانند ،حتما باید تا سه شب در همانجا بیتوته کنند تا روح در گذشته آرامش ببیند. شاید این موضوع در اصل به خاطر تسلی خاطر بازماندگان باشد ولیکن اینکه عدد سه را انتخاب کرده اند نه دیگر اعداد را مثلا :چهار، پنج و بیشتر یا کمتر.در بین مردمان لک هنگام کشتی گرفتن یا «دس و ژیر بالا»برنده باید سه بار طرف را بر زمین بزند تا پیروز میدان شود .در این مورد می گویند : «دال علی سه گله یعنی هدف و پسند امام علی (ع) سه بار است.»

در بین بازیهای لکی به بازی دویزو یا دیزو بر می خوریم که داری چندین چاله است و هر چاله با یازده عدد پشگل پر می شود.برای شمردن این تعداد پشگل بازیکنان شعری می خوانند که بر اهمیت و بسامد و توجه به عدد سه دلالت د ارد.

سه شوئه: در مراسم عزا مرسوم است که برای متوفی شب سوم برگزار می گردد. در این شب خیرات و مبرات را با فاتحه به روح در گذشته نثار می کنند.علت اینکخ چرا شب سوم را عزاداری می کنند معلوم نیست و این از نفوذ تقدس و ارجمندی عدد سه در بین مردمان حکایت دارد.

سه مار ،سه کُله مار، سه نژدی،دو بالدار.افراد می توانستند برای شمردن از اعداد دیگر استفاده کنند ولیکن تصادفی نیست که از عدد سه بهره برده اند.

در فرهنگ لکی عدد هفت از اعداد مقدس است،چنانکه برای پاک و مطهر کردن وسایلی که به وسیله ی یک شی نجش به نجاست آلوده شده اند با هفت بار در آب شستن پاک و مطهر می شود.این عمل ر ا در زبان «هفت آو یا هفتاو»می گویند.همچنین تریوت نوعی بیماری است که عارض نوزادان می شود،برای رفع آن در باور مردم باید هفت بار از وسط پاهای دختری باکره گذرانده شود تا تریوت بر طرف شود.در این عمل با چگونگی درمان کاری نیست آنچه مهم است هفت بار تکرار کردن گذراندن طفل است از وسط پاهای دختر باکره که برای عدد هفت رمز و رازی در عمل نهفته است.

در بین پاچاهای لکی(متلها)به داستان گوره هویله بر می خوریم .در این پاچا قهرمانان داستان هفت برادر هستند که یک خواهر دارند.در بین داستان برای همه ی برادران به نوبت کاری و عملی نمی بینیم بلکه هدف داستانسرا نشان دادن تعدادی از آدمهاست که مجموعه ای را می سازند.موضوع قابل اشاره این است که چرا راوی هشت نفر یا بیشتر و کمتر را قهرمان پاچا نکرده است؟ با کمی درنگ در می یابیم که عدد هفت در بین مردمان ما هم دارای بسامد است و هم نوعی تفکر بر مقدس بودن و رواج آن در اذهان مردمان لک وجود دارد.

مردمان لک روز هفتم محرم را تراش می نامند. در این روز افراد می توانند به آرایش و اصلاح سر و صورت خود بپردازند. بعد از روز هفتم این کار را ناشایست و مکروح می دانند.

هفت دسته ساز و دهل: در بین متلهای لکی می بینیم که عموما در پایان پاچا قهرمانان در داستانهای عاشقانه بعد از سختیهای فراوان به هم می رسند. در این زمان برای نشان دادن شادی و شریک کردن مردم در این جشن و سرور ،هفت شبانه روز توسط هفت دسته ساز و دهل در کوی و برزن شادی می کنند.آنطور که دیده می شود هم زمان بهره ای از عدد هفت دارد و هم تعداد نوازندگان.

دعا برای بارش باران در مدت هفت روز:ئور سویر ایواره هفت شو ئو هفت رو باوارِی

سرهفته:برای متوفی شب هفتم ر ا هم عزاداری می کنند و خیرات تقسیم می کنند و فاتحه ای می خوانند تا خیرش به روح متوفی برسد. در گذشته رسم بود که متعلقین به متوفی وبه تبع اقوام وآشنایان نزدیک تا روز هفتم سر وصورت خود را اصلاح نمی کردند تا از طرف خانواده ی معزا تعارف شوند.زنان نیز از حنا بر سر گذاشتن واستحمام خودداری می کردند.مردان در روز هفتم با تعارف صاحبان عزا اصلاح می کردندوهمچنین اگر کسی رادیو داشت از آن استفاده نمی نمود.

و اما در مورد عدد چهل سخن بسیار است که ما به اندازه ی بضاعت دانش و دانسته های خود به آن می پردازیم.

در میان قوم لک همسان دیگر فرهنگها ی ایران زمین در باره ی عدد چهل باورها و آیین هایی وجود دارد.

اشعار فولکلور که عمق باورها و فرهنگ و تمدن هر قوم در آنها نهفته است،نشان دهنده ی اعتقادات و پسندهای مردمان آن قوم است.در شعر فولکلور زیر به ارج و منزلت و تقدس عدد چهل اشاره شده است.

چل گو چل نیم گو چل کریمخونی       نخره ریز بیه تا ژیر زونی

گو و نیم گو آویزه هایی است از جنس نقره عموما که زنان لک بر روی جلسقه و سرداری و دمپای شلوار خود می دوزند تا زیبایی را به حد کمال برسانند.در این فولکلور شاعر برای تعداد این آویزه ها عدد چهل را انتخاب کرده است که نشانه ای از بسامد آن در زندگی و تقدس و رواج آن در بین قوم حکایت می کند.

چله گجره و چله کلنگه: چله ی بزرگ:فصل زمستان با چله ی بزرگ آغاز می شود ومدت آن چهل روز است.پس از آن چله ی کوچک شروع می شود ومدت بیست روز طول می کشد.

چله ی کوچک: از چله ی بزرگ سردتر وسختگیرتر است ومی گوید اگر من به اندازه ی تو عمر می کردم وچهل روز بودم پیرزن را پایین اجاق وپیر مرد را بالای اجاق از شدت سرما می خشکاندم.

چله ی ژن زائو:زنان رائو که در ز بان لکی به «زاوارو»موسومند تا چهل روز باید تحت مراقبت خانواده باشند تا از دست آل و جن و بچه عوض کن که از اجنه می باشد در امان باشند.دیده شده است زنانی که در این مدت تنها و تحت مراقبت نبوده اند فرزندشان را اجنه با بچه ی خود عوض کرده اند. اینگونه نوزادان به آلشدی موسوم و تا پایان عمر این اسم بر رویشان می ماند.

چله بِر:دو نوع چله بِر داریم.۱٫در باور مردم ما تا چهل روز ممکن است چله ی نوزاد با نوزادنی دیگر از انس و جن در گیر شود و به کودک مضرتی وارد شود برای این دفع این مضرت توسط افراد با سواد چله بری نوشته می شود تا چله ی کودک با چله ی دیگر نوزادان دیگر از انس وجن در گیر نشود و آن را به بازوی طفل می بندند. محتوی چله بِر آیه یا سوره ای از قرآن است با چند جمله ی فارسی.
۲٫ رمانی به طور سنتی قبل از شروع فصل زمستان و آمدن چله ی بزرگ زمینهای کشاورزی  که در حال آیش بودند، توسط مردم شخم زده می شدند.با این کار آب و یخ به درون زمین نفوذ می کرد و آن را از هم باز مینمود تا برای بهاره کاری آماده شود.

سر چله:در هنگام از دست رفتن کسی از خانواده عموما زنان دور و نزدیک تا چهل روز از بر سر گذاشتن حنا خود داری می کردند.

چل کچل: یکی از باورهای مردمان لک این است که برای پایان بارندگی شدید بهاری یا اسم چهل کچل را بر زبان می آورند یا آنها رابه صورت چهل  قطعه چوب کنار هم می گذارند وبا نخ به هم می بندند.

 

منابع :آمنه حسن زاده،جایگاه اعداد در فرهنگ مردم ایران با تاکید بر اعداد هفت و چهل./فرهنگ عامه ی لکی اثر نگارنده/چپرا اثر نگارنده/

 

#مهدی_زینی

 

ttp://telegram.me/farhangelakI

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 + 5 =