+«که لیمه / kalima»

+«که لیمه / kalima»
در زبان و ادبیات فارسی یکی از قوالب شعری آوردن تک بیت ، فرد یا مفرد است.این قالب از دو مصرع یا یک بیت تشکیل شده است ، گاهی هم دو بیت را با قوافی مختلف در حکم تک بیت حساب کرده اند . شعرای بزرگی همچون سعدی و هاتف و صائب از سرایندگن و آورندگان تک بیت هستند.در زبان فارسی نیز این تک بیتها به خاطر کوتاهی و نغز بودن و بار معنایی زیاد به ضرب المثل و نظائر سایره تبدیل شده اند.چنانچه سعدی می فرماید :
سخن را سر است ای خردمند و بن / میاور سخن در میان سخُن (سعدی)
صائب شاعر تک بیتهای زیبا و خیال پردازانه می فرماید :
طفل می گرید چو راه خانه را گم می کند / چون نگریم من که صاحب خانه را گم کرده ام
فغان که کوه کن ساده دل نمی داند / که راه در دل خوبان به زور نتوان کرد (صائب)
هر چند مناطق زاگرنشین از نظر تاثیر فرهنگ و زبان عربی تا مدتها پس از هچوم اعراب در امان بودند و اصالت خود را حفظ کردند، اما به برخی واژه ها بر خورد می کنیم که از این زبان وارد محاورات و گفتار و نوشتار این مردمان شده است.یکی از این تاثیرا را می توان در واژه ی تغییر شکل داده ی «کلیمه» دید.
در زبان لکی کلیمه به معنای تک بیتهایی است که زنان و مردان در اثنای موگه و هوره یا فال و مطالب پند آموزمی آورند و به وسیله ی آن کسی را می ستایند و یا توصیف می کنند.مانند :
ئیِ کویله کِرا سِره زاریِن / کل سره نگرا بی سردارین
کراس گلوه نی، کُر وه کوله وه / همراز حوریان وه کوی چوله وه
مال عزیز براکم برز ئو دیاری / ویرونه بیه ئی بی سه رداری
برخلاف نظر برخی کلیمه مختص «موگه» یا اشعار عزا داری نیست بلکه در هنگام فال «چل سرو» ابیاتی که خوانده می شود ،کلیمه و تک بیت هستند.مانند :
خداته بی دیِ دنیات وه دل بو / سه ر په رچی میخک همرازت گل بو
علی بره سن روژیِ قلیونم / ته ما کو فروش بهه میِمونم
خداله م شکری ره سیمه مه تلو / دلم ساکن بی ئیِ پژاره شو
گاهی هم برخی واته ها از یک بیت شعر (کلیمه) درست شده اند و پرمعنا و به جا ظاهر می شوند.
هر کیِ وه ته مای مِنِ منان بو / بچو شوی بهیِ بیوه نه مانو
ئی جه نگ ئه گل نوینه ته ریق / بنه م ئیِ تُفه نگ بچو وه چه ریک
اشعار« لاوه لاوه»(لای لای)نیز در زمره ی تک بیت هستند .مانند :
برا بوریه هوار وه خدِ زراته / قالیمیِ کردیه ئه خد ژیرپاته
لاوه لاوه کی هر وه ئیواره / نمام یه لاوه کُم برا داره
اشعار بیشتر ترانه های فو لکلور نیز تک بیت هستند و به ندرت در مواقعی خوانندگان ابیاتی به آنها اضافه کرده و این تک بیتها را موقوف المعانی ساخته اند.مانند :
دُم دویکه دُم دویکه / خنجر کاکم باریکه /کاکم چیه ژه ن باریی / ئی هوزِ یا خی باریِ(فولکلور)
در زبان لکی به طور کلی به آواز خواندن «بیت خونن» اطلاق می گردد و این به خاطر تک بیتهایی است که برای این ترانه ها در فولکلور لکی موجود است.
(مهدی زینی)

مهدی زینی

من مهدی زینی ا صلانی متولد 1337-الشتر ،کارشناس زبان و ادبیات فارسی ،دبیر باز نشسته ی آموزش و پروش ،نویسنده ی دو کتاب رد پای پیشینیان «فرهنگ عامه ی لکی» و کتاب شرح و بیان توصیفی برخی واژه های لکی که هر دو در دست چاپ هستند.هم اکنون در مورد معرفی زبان و فرهنگ لکی فعالیت می کنم.

شما ممکن است این را هم بپسندید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

8 + 1 =