«چاشد ارا برس /chashd era beras »

«چاشد ارا برس /chashd era beras »

چاشد ارا برس کنایه ای لکی است.این کنایه به معنی کسی است که همیشه سر بزنگاه و هنگام غذا ، تقسیم غنیمت،پس از انجام کار و هنگام خوشی در جایی حاضر می شود.
در زمانی نه چندان دور که اسب وسیله ی ایاب و ذهاب و بار بر و بهترین وسیله ی زندگی مردم به حساب می آمد ،برخی افراد که اسب نژاده و صاحب نام نداشتند و لنگان خرکی یا یابویی یا چهار پای فرسوده ای داشتند در جواب تمسخر مردم می گفتند همینکه «چاشد ارابرس » هست برای من کافی است.
ضمن اینکه این کنایه را معنی کردیم به تفسیر واژه ی« ارا / era » که در آن به کار برده شده است می پردازیم.
در زبان لکی واژه هایی داریم که با تغییر لحن و یا جابجایی حرکات دارای معنی مختلف می شود .حتی گاهی با توجه به یکسان بودن تلفظ و نوشتار داری معانی متعدد است که در داخل جمله نمایان می شود.
«ارا»در جملات و گفتار لکی دارای معانی متعدد است و به عنوان همکرد با اسم و فعل و صفت می آید و معانی جدید می سازد :
گاه به معنی حرف اضافه ی «به» یا «برایِ» هست . مانند تیتر نوشته « چاشد ارا برس»یعنی به چاست رسیده ، برای چاشت می رسد.
گاه در معنای جهت است. مانند : «بگرتیرا/ begertyera »یعنی پایین بیاور و آن زمانی است که از کسی می خواهند چیزی را از روی آتش بردارد ، یا باری را از دوش کسی یا حیوانی یا ماشینی بر دارد.
گاهی در معنی باختن است و صفت. مانند اینکه برای کسی صفت باختن در امری قائل شوند و با « ارانی / erane» مورد خطاب قرار می دهند.
گاه در معنای گذشتن و صرف نظر کردن امری است. مانند : هر گاه از کسی بخواهند از امری گذشت کند ، می گویند : «بن ارا / ben era»هر چند معنی بگذار زمین است ولی در اینجا اصطلاحا و معنی جانبی برای آن قائل می شوند.
مثال دیگر به معنای زمین بگذار : « بوئل بایژ ارا boel bayzh era» یعنی بیل را زمین بگذار.در میان مردم ما باورهایی دینی هست که به آنها عمل می شود.یکی از این باورها همین « بوئل بایژ ارا» هست و آن هنگامی است که میت را دفن می کنند. کسانی که با بیل بر روی قبر خاک می ریزند ممکن است خسته شوند و یا اینکه دیگران بخواهند در این امر خیر و واجب کفایی شریک شوند، به فردی که بیل ر ا در دست دار د می گویند: بوئل بایژ ارا .علت را این طور بیان می کنند که می خواهند برای انجام کار واجب ابتدائا و پیش قدم عمل کرده باشند و خود بیل را از زمین بردارند و برایشان ثوابی نوشته شود.
گاه به عنوان پیشوند می آید و معنی حرکت کردن را متبادر می سازد.مانند : «جمیام ارا / gemyamera» یعنی حرکت کردم.
در این مورد در فرهنگ عامه ی لکی شعری هست که در زمره ی اشعار کاربردی هست و آن زمانی است که بچه ها و هم سن و سالان شعری را بر زبان می آورند و دم می گیرند و با هم می خوانند تا دیگران هم تبعیت کنند.
شعر:
دیر ارا جم جم ، دیر ارا جم جم
لش باوَکی ، ار کول جاجم
Der era gem gem Der era gem gem
lash baowake ar koole gagem
این نوعی دعای بد و نفرین است. از این شعر در گذسته ها منظور خاصی دنبال می شد و آنم این بود که کسی در مکان موصوف نماند حالا به خاطر لانه ی گنجشکی یا هر موضوعی که احتیاج به حفاظت و پاسداری داشت.
گاهی در معنی گستردگی اتساع و گشایش است. چنانچه برای کسی صفت باز بودن و گشادی مردمک به خاطر تعجب یا هر موضوعی دیگر باشد. در این صورت با صفت «چیم ارا چقی / chyam era chaqi»مورد خطاب قرار می گیرد.
گاه صفت مفعولی می سازد.مانند : ارا بریا /era berya » به معنی یریده شده.
گاه معنی گستاخ و باتجربه و کار آزموده می دهد.مانند : « ارا دریا / eraderya»
گاه معنی گشودن آب بند یا درب آغل را باز کردن می دهد.مانند : «ارا دایین / eradayen»
گاه معنی آراستن و شانه کردن را به ترکیب می دهد.در گذشته ها وقتی زنان موهای خود را می شستند و شانه نداشتند ، با لبه های دست خود بر روی گیسوان خویش ضربه ای می زدند و این جمله را تکرار می کردند که : «شونه نیرم بو ارا / shonah neyrem boo era»یعنی شانه ندارم خودت را شانه کن یا پیرایش کن.
این واژه را میتوان جادوگر واژه های زبان لکی د انست ، زیرا در ترکیبات مختلف معانی جدید و مجزای از معانی اولیه ی واژه های همکرد خود می سازد.
علاوه بر اینکه صفت ، کنایه و ترکیبات مختلف می سازد بیشتر اوقات هم مصدر سازی قوی است.مانند : ارا چیین ، ارا بستن ، ارا گرتن، ارا جمیایین و ……….
در زبان فارسی هم برخی واژه ها هستند که در معانی مختلف در جمله ظاهر می شوند یا معنی جدید به جمله می بخشند. این واژه ها به پای واژه ی مورد نظر ما در زبان لکی نمی رسد.مثلا : باز که در معانی مختلفی هر چند اندک میتواند ظاهر شود.
واژه ای در زبان لکی هست که از نظر نوشتاری همانند وازه ی مورد بحث ماست ، ولی از نظر تلفظ و معنا متفاوت می باشد و آن واژه ی «اَرا / arra» است که گاه به معنای چرا می آید و گاه به معنای مگر و گاه با تکرار به معنی کل کل کردن و گاهی هم استفهام انکاری است.
مانند : « ارا مچی /arra machi »چرا می روی. «ارا فیئله دل نیری /arra fyalah del neyre»مگر عمله دل ندارد.
«اَرا ، اَرا کردن /arra arra kerden»یعنی کل کل کردن و مرافعه داشتن با هم.
گاه هم در معنای استفهام انکاری کاربرد دارد. مانند : «ارا نمزانی/ arra nemazani»یعنی اینکه می دانی و البته که اینگونه است.

#مهدی_زینی

@aksohonar
@qhazalemastaneh
http://telegram.me/farhangelakI

مهدی زینی

من مهدی زینی ا صلانی متولد 1337-الشتر ،کارشناس زبان و ادبیات فارسی ،دبیر باز نشسته ی آموزش و پروش ،نویسنده ی دو کتاب رد پای پیشینیان «فرهنگ عامه ی لکی» و کتاب شرح و بیان توصیفی برخی واژه های لکی که هر دو در دست چاپ هستند.هم اکنون در مورد معرفی زبان و فرهنگ لکی فعالیت می کنم.

شما ممکن است این را هم بپسندید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

38 + = 42