متل لکی(دت دال)

متل لکی

 

 

«متلهای لکی»

متلها بارزترین نوع فولکلو و نمود فرهنگی اقوام مختلف هستند.این متلها (افسانه ها)گاه منحصر به فرد هستند و گاه در میان اقوام و فرهنگهای مختلف موجود هستند، منتهی با شیوه ی روایت و کاراکترهایی متمایز از هم.در دو متل «مرد خارکن»و «دت دال» هر دو پایانی همانند دارند و آن هم مجازات زنی بد جنس است که در اولی خود را به جای دختر زیبا روی و در دومی  دخترش را به جای دختر دال جا می زند و نهایتا مجازاتی شبیه هم نصیبشان می شود.

و اما متل «دت دال» به زبان شیرین لکی که زمانی پیشینیان قوم لک با همین زبان  و شیرین تر و با آب و تاب تر برای دیگران تعریف می کردند.
بر خی معتقدند که «دختر دال» یک ایزدبانوی ایرانی است که بر اثر گذر زمان شخصیت انسانی پیدا کرده است. در اینجا هدف فقط بازنویسی این متل است به زبان لکی. در مورد اساطیر ی بودن و دیگر جنبه ها در جایی دیگر سخن گفته ایم.

«دت دال»

وت : ار جایی اج ئی سرزمینه ، ژن و پیا ندار و فقیری زنیونه مهرد.پیا کاری ورزیری ار ا مردملی هنی بی.و جفد گا مردم ارینو زمی شویمه ماتی.

پیا ئو ژن خدا هویچ آویلی ناوینیه بی، و هزار پیر و پیخمبر و دعا و دلسه و داری هم هویچ آویلونی دُم نمکت.

یه رو دوریشی داشدی ئی نوم آبادی جاره ماتی :دَوا میرده دوسی، درمون بی آویلی، میر گرم کردن و………

ژن چتیری تک و وتی:ایمه ژن و پیایکیم هویچ آویل دار نموییم ، و خاطر اوه گِ دوس دیری چاره مونی اری پیا که، داراییمو هر بزیکه میمونیه بینت.

دوریش سویلی جر داتی و ذکری کردی و سر کردی کتاو ئو وتی: چاره دردتو هار تک وژم.

بچن خا ملیچکی گیر بارن و بننی نوم هلورک تا چهل شو جِم دنی و و دیارا بوئنی ،بعدی چهل شو ماوه دته رنگینی گِ خدا و قدر بزانتی.

دوریش چی و پیا ایواره هات اری مال .ژن بیون واقیه ارا کرد . پیا بی خنه ئو وتی:یسه موشن: «ار ژن لیوه ناو خیر دوریش کی بیتی».ژن و پیا تا نصم شو رَگاو کیشی، آخری ژن پیا راضی کردی.

صو پیا زویتری حیز گرتی ، چی ارا نوم باخل و لونه بلبلی کردیه دی ئو خایی ئجی آورد، داتیه دس ژنا ، ولی هر ئی نوم دل وژ کمی پشی بی.

ژن خا ناتی هلورک و کول روژِی جمه ما ئو لاوه لاوه ارینه مخون .پیاییش کُلِ روژی مچیا گایارای ارا مردمه مهردی و ایواره شل و شکت مهات اری مال ، موینیاتی ژن هر ها گیژ هلورک ئو دیری لاوه لاوه مخونی ئو نون و آو حاضر نیه.

روژ چهلم پیا هات اری مال ئو ئی دواره دیتی نون و آو حاضر نیه، فره خُلک گیریاتی ئو چی نمیو خا ئی نوم هلورک ئو برد آیشدی نوم سَنی گُلویی گِ ار ور آبادی بی.

و ئی بینیره دالی داشدی خره مهواردی ار بلنگ سر آبادی هاته هوار ئو نمی ئی خا بلبل ئو برد ارا لونه وژ ار توک کویی ئی نوم مَرریِ، هنیگه اشگو بیرتی دیتی دت رنگینی هایتی نوم گِ خدا و قدره مزانتی.

میسد بیرتی ، ئی امر خدا دت هاتی زُئو وتی: م نیر مِ فرشدیکم بیلا ار تکت بوم هر کاری بوشی ارینته مهم.دال قبول کردی و کُلِ روژی مچیا خوراک اری دته ماوردی و ما بی .

دت هر روژ کلنگ تره مویا ئو رنگین تر.ئیسکه گِ خو سر پا گرتی، ئی توک کوی گِ نزیک کینی و چناری بی مهاته هوار ئو مچیا آوه ماوردی ارا نوم لونه.

چن سال گذشت،یِ رو کُر پاتشا و گرد نوکرل هاته باز اشگاری شل و شکت رسینه کینی. دیتی اسبهی دیری سلمه مهی و گوشل خاوونیسی.هر نق کرد ئری تکو نهواردی .ئیسگه که سیل کردی ،دیتی اسماء پرییِ عکس کتیسی نوم آو.کُر پاتشا یِ دل نه صد د ل عاشق بیتی.تا کلا داتی دیتی دت هیوای و ئو چی نوم مَر ئو قایم بی.مر هم بی رِ ی بی و کس نمتوینستی بچوتیری.

وخدی ایئاره هاتن ارا مال پاتشا دیتی کُر خمین. وتی:روله چات هونه خمین و خوکیر میشدینه.

کُر بیون واقیه ارا باوِی داتی.باوه وتی: روله خمین نوء ، باید چاره ی کار بهیم. جار چیل ری کردی ئی نوم شیَر ،جارو  دا هرکسی بتوینی بچو ئی دته ئی فلونه کوی باریه هوار هُم سمگ وژ طلا میمونیه بی.

یِ رو دایایی هات ارا در بار ئو وتی : هُم سنگ وژم پته بینه بینم تا بچم بارمی ارا قصر پاتشا.وتو: باشد.

دایا دت کچلی داشدی ئو تویشگی ئو تیکی برنج ئو خزونی ئو چکو بردیه گرد ئو چی ئری سر آ کینی.بنیا ناتی آگری ایر کی و خزونه ویرو هاوار کردی ئو نا ار سر آگر دت دال هر داشدی سیله مهردی.و پشت چکو میسدی سر تویشگهه بوری و برنج کردی کینی تا بفیسی ئو ……

دت دال دیر حوصله ئی سر چویتی وتی: دایا ارا هونه مهی ؟

وتی: روله ! چیمم کوره هویچ جا نموینم. دت دال هاته هوار ئو خزونهه خو ناتیر سر آگر ئو سر تویشگا بریتی و نا ئی نوم خزون ئو آو کردیر ئو وتی :ئیسگه بوس تا خو بکُلی.

دایا وتی دست در نهی ئیسگه کمیشی سر دات بجور رشگ ایر آوردمسی.دت دال بنیا ناتی سر دایا رشگ کی ، دته کچله چوار دور کراس دت دال و گلمیخ کویتی زمی.

وخدی دایا خو متمیَن بی ، علومت داتی آیمل پاتشا هاتن دتو گرت و دسلو بسد ئو کتنی رِی ویرو قصر پاتشا.ار نوم رِی دایا فکری کتیو سر،یهات جنکل دت دال کردی ور دتهه وژ ئو ئو بسدیه قی داریکا تا گرگل بان بیرنی.

شو شیری ئی ویشه کردیه دریر ئو یهات گِ دت دال بیری .دت وتی مِ بیر و.لیکن نیل یه تیکه اج خوینم بکوئی ار زمین.شیر قبول کردی ولیکن دنون ورین کتویتی ئو تیکی اج خوین دت  کَتر زمی.

ئی جا عه تیکه خوینه تویل نی رنگینی سوز کردی.( یه ار ایره بیلیم تا بعد.)

آیمل پاتشا و ساز ئو دوهیل هاتن ئی نوا دایا و بردنون اری قصر و دته کچله ارا کر پاتشا نکا بی و هفت شو ئو هفت رو مردم شاییو کرد.

اما کُر پاتشا روژه روژ خمین تره مویا ئو لر ارا مویا.باوی و د ا کُر پرسیو روله دات خو باوت خو یه چات؟وتی: والله یگه م هیسدم ئوه نیه، دته کچلیکه. دیو کُر راسه می.اما هویچ چاراونی ناشد.

یه گذشت تا یه رو شوئن پاتشا دنیال بردی ارا کوی رسیه جایی دیتی یه تویا نیکه فره کلنگه ئو شاخِ لگ فره دیری.یِ شاخه اجی بری ئو کرده بلوری.

وخدی ماتیر بلور مشنفدی ئی بلوره شعری مخونی ئو موشی:

بژن شوئو ئی دل تنگی      بژن شوئو وه دنگِ رنگی

مِ روزگاری دت دال بیم       شو ئو روژ ار توک یال بیم

دایا پیره خُمم کردی              دت کچله ئی جام بردی

ئی دم شیر خوینم رشیا      تویل نی، ئی خوینم گیسیا

شوئو ایواره هات ارا مال کُل چی اری پاتشا تیریف کردی، پاتشا و شازایه هردک فیمین که موضوع چیه.

دایا ئو دته کچله کردی  ئی اتاقی ئو درونه هری ئیر آورد ئو وژو و گرد شوئو چن ئری آجا.ئیسگه که دیو نی کلنگ پر ولگ و واشی هائی نوم ویشه.وخدی گه نی بریا دیو دت رنگینی اج نوم کرده دریر، سیلو کرد گِ خدا اج یه قطره آو چه دوریس کردیَسی.

دت دالو آورد ارا قصر و هفت دسه ساز و دوهیل داوات بی ارا شازایه.

سر دایا ئو دته کچلیشو بسده دُم قاطر توریکا ، ئیواره کُلاخ سرو هات ارا نوم قصر.

هونه یاونه رسینه کوم و جوم کُل دوسی برسی.

ئی دسم پرو، عه دسم پرو، هر چمی وت کُل درو.

 

#مهدی_زینی

 

http://telegram.me/farhangelakI

مهدی زینی

من مهدی زینی ا صلانی متولد 1337-الشتر ،کارشناس زبان و ادبیات فارسی ،دبیر باز نشسته ی آموزش و پروش ،نویسنده ی پنج کتاب 1.رد پای پیشینیان «فرهنگ عامه ی لکی» 2. کتاب چپرا شرح و بیان توصیفی برخی واژه های لکی 3.کتاب سالفه یا مینی مالیست لکی 4. مجموعه ی شعر لکی به نام کژاوه هویر 5. مجموعه ی شعر فارسی به نام ورینجه که هر پنج به چاپ رسیده اند.هم اکنون در مورد معرفی زبان و فرهنگ لکی فعالیت می کنم.

مطالب مرتبط

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 + = 11