رسم الخط لکی

+«رسم الخط زبان لکی»
دوستان عزیز لکستانی وهمه ی کسانی که می خواهید لکها هم برای نوشتن خطی داشته باشند به گونه ای که همه ی مردم لک وکسانی که آن را می آموزند بتوانند آثار مکتوب واحساسات خود را به وسیله ی آن ثبت تاریخ کنند واز خواندن مطالب نوشته شده به زبان لکی مسرور شوند ، چون زبان لکی تا کنون دارای خطی همه پسند وفراگیر ومتحدنبوده است وهر کس بنا بر ذوق وسلیقه ی خود به نوشتن مبادرت کرده است.از دیوان شعرای گذ شته هم نمی توان به رسم الخطی واحد رسید. مطمئن باشید اگر از هم اکنون فرزندان نونهال ما با خط لکی ننویسند و با خواندن و صحبت کردن با آن آشنا نشوند، در آینده ای نه چندان دور اثری از آن باقی نخواهد ماند.سعی کنیم به فرزندان دبستانیمان خواندن و نوشتن لکی را به اجبار هم شده بیاموزم. اکنون باید هر گونه تعصب بی مورد واحساسات را کنار گذاشت وبه تاریخ مراجعه کرد.ایرانیان باستان هم برای خط خود از خط دیگر اقوام غیر ایرانی سود جسته اند تا جایی که در بعضی موارد مسئله ی هزوارش پیش آمده است.دستور زبان فارسی ایران معاصر هم تا دهه های گذشته تقلیدی بوده است واندک اندک دستور نویسان دستور جدید را نگاشته اند وکسی هم اعتراضی نداشته است .ما برای رسم الخط زبان لکی هم در صامتها وهم مصوتها به خاطر بسامدشان مشکل داریم.که این هم راه حل دارد.بنده مقدمات آن را تهیه کرده ام ودر اختیار دوستان قرار می دهم اگر مورد قبول بود استفاده نمایید واگر رویکردی نداشت که ضرری نکرده ایم.در ضمن هرکاری تا اجرا نشود معایبش مشخص نمی شود.سعی کنیم که آن را به کار ببریم واگر ایرادی پیش آمد با هم آن را بر طرف کنیم تا جایی که همه پسند شود.در ضمن این رسم الخط را به نام گروه لکستان ارئه می کنم تا همه ی افراد گروه در آن سهیم باشند.
الفبای لکی دارای۲۶ صامت ویک حرف ترکیبی جهت ادای نون دماغی می باشد. ا،ء،ب،پ،ت،ج،چ،ح،خ،د،ر،ز،ژ،س،ش،ع،ف،ق،ک،گ،ل،م،ن،نگ،و،ه،ی
به جای ت وط فقط ت را به کار می بریم.
به جای ث-س-ص فقط س را به کار می بریم.
به جای ذ –ظ- ض و ز فقط حرف ز را به کار می بریم.
ما برای لام دو تلقظ داریم که یکی با کنار زبان و دیگری با نوک زبان ادا می شود که این مشکل را به صورت زیر حل کرده ایم.و لام نوک زباانی را لام بزرگ و لام پهلوی زبان را لام کوچک می نامیم.
به جای لام بزرگ شکل ل را به طور ساده به کار می بریم مانند کلاو ، ئالا(وجین)،
به جای لام کوچک شکل ل ودر بالای آن عدد۸ را به کار می بریم.مانند لیمو،مه ل(پرنده)،چه لاوُ
شکل حرف ح در زبان لکی نیست اما چون کلمات فارسی که در زبان فارسی با حرف خ تلفظ می شوند ما هم به تبعیت از آن حرف ح را به کار می بریم.مانند :خمیر=حمیر،خالو=حالو غیر از کلمات این چنینی همان های دوچشم را به کار می بریم مانند:همار=هموار، هوره ،هنا ره س ،هه ریر ،هُنک و……
حرف ر نیز دو تلفظ دارد یکی رقیق ودیگری به صورت مشدد.رای رقیق مانند:مرخ=مرغ و رای مشدد مانند:روین=روغن که حرف ر دوبار تکرار می شود=رروین.
در مورد حروف مشدد هم حرف تشدید دار دوبار تکرار می شود.مانند:سمما=رقص. ته ما =ته مما
حرف واو همان شکل اصلی خود را دارد مانند ویراوُ=برفاب،سه ر وه ن=سر بند
حرف ع هم در زبان لکی نیست واگر باشد مخصوص کلمات عربی وارد شده است که به صورت پایه ی همزه و مصوت فتح نوشته می شود.مانند :علی =ئه لی/علامت =ئه لامه ت /معلم = مُئه لم و…….
مصوتهای زبان لکی:
بیشترین مشکل برای رسم الخط لکی مصوتها هستند زیرا غیر از شش مورد مصوتهای کوتاه وبلند فارسی ما مصوتهایی داریم که مخصوص زبان لکیست ومعادلی برای آنها یافتن دشوار است.مانند مصوتهای کلمات سُز=سبز،حُز=حوض،بُیی=عروس،ئو=او که مصوت آنها چیزی مابین ضمه و او است.چاره ای نیست جز اینکه آن را در وسط واژه به شکل ضمه و در آخر واژه به شکل « و» به کار ببریم مانند : شُده ر = شبدر ، شو = شب /دینمان = دینمو
مصوتی هم هست بین او و اُ مانند ئاو که بشکل واو با ضمه ای در بالا نوشته می شود.مانند:خاوُ=خواب،ئاوُ=آب
مصوتی داریم که صدایی بین ضمه و ای دارد ،مانند: « پویل»= پول و «بویل»= خاکستر، در گویش نور آباد و کوهدشت که آن را به شکل «و» می نویسیم.
به جای مصوت کوتاه “فتحه” َ های غیر ملفوظ را به کار می بریم .مانند:سرما=سه رما
به جای مصوت کوتاه کسره ِ در وسط کلمه به همان شکل اصلی خود عمل می شود.مانند:خراب=خِراوَ.
صدایی که بین کسره و ی است به صورت ی نوشته می شود وکسره ای درزیر آن قرار می گیرد.مانند : نونه ماریِ=نان می آورد/ از=ئی/بدهد=بیِ/ ئو =او / و(حرف عطف)=ئو=من ئو تو= من و تو/
به جای مصوت کوتاه ضمه” ُ” شکل اصلی را به کار می بریم.مانند:سُئال ،چنانچه در آخر کلمه قرار بگیرد به شکل و نوشته می شود.
مصوت او به شکل دو واو پشت سرهم نوشته می شود مانند:لیمو=لیموو
مصوت ای به همان شکل اصلی خودمانند:ایران=ئیران ،همزه و ی
مصوت آ چنانچه در اول جمله باشد به شکل » ئا» و اگر در آخر و وسط باشد به شکل« ا »بدون همزه نوشته می شود.
همزه اگر در اول و وسط کلمه باشد به صورت کرسی حرف مابعد نوشته می شود در غیر این صورت جدا نوشته می شود.مانند:ئاگر=آتش،سُئال=سوال ، جزء
تنوین و واو معدوله همانگونه که خوانده می شوند همانطور هم نوشته می شوند.مانند: اتفاقا=ئتفاقه ن، خواب = خاوُ
نون دماغی را هم به همان تلفظ اوستایی خود به شکل ن وگ به کار می بریم و می نویسیم.مانند: مُنگ=ماه
در پایان دوستان بزرگوار اشکالت و ایرادات را بیان کنید تا در حین کار برد بر طرف کنیم.همچنین سعی کنیم با این رسم الخط که حاصل تلاش همه ی گروه است بنویسیم تا عادت کنیم و یکسان سازی شود.
(مهدی زینی اصلانی)

مهدی زینی

من مهدی زینی ا صلانی متولد 1337-الشتر ،کارشناس زبان و ادبیات فارسی ،دبیر باز نشسته ی آموزش و پروش ،نویسنده ی دو کتاب رد پای پیشینیان «فرهنگ عامه ی لکی» و کتاب شرح و بیان توصیفی برخی واژه های لکی که هر دو در دست چاپ هستند.هم اکنون در مورد معرفی زبان و فرهنگ لکی فعالیت می کنم.

شما ممکن است این را هم بپسندید

۸ پاسخ‌ها

  1. خدمت دوست فرزانه ام جناب آقای زینی سلام برای دست خالی نبودنم و به پاس زحماتت برای فرهنگ این منطقه  یک غزل لکی برای اربعین حسینی تقدیم می کنم

     

     

     

     

     

     

     

     

    زاوارحسینم

    فره ساله گه زاوار حسینم
    شکت بی کس منت بار حسینم
     اگر تا روژ محشر هر بگیرم
    هنی هم هر بدی کار حسینم
    بوئه خر لوئه حشگت مال و گیونم
     برا شیرین نازار حسینم
    یه رو ا کعبه پرسیم چیه سیاری
    وه گیری وت عزادار حسینم
    نمی رم سیر دل ،آو، کل بزانن
    سوتی داخ علمدار حسینم
    خوشی مه هریسه ار میت بپرسی
    گدای پشت دیوار حسینم
    قیامت ار بپرسن اژ نشونم
    موشم صد ساله زاوار حسینم
    شوریده

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    • مهدی زینی گفت:

      ممنون و سپاسگزارم آقای حسنوند. شعر ت ئه ری ئمام حسین فره فره ئالی بی. ده س خوش.ان شا الله هر سالم و سر حال بای ئو قلمت نویسا.

  2. پیمان گفت:

    سلام

    سپاس از آقای زینی.

    .قبل از هرچز بگم که در حال حاضر هم ما برای نوشتن زبان لکی  از رسم الخط کردی سورانی و یا از رسم الخط لاتین کرمانجی استفاده می کنیم که حتی برای آن برنامه هایی هست که می توان بر روی ویندوز نصب  و از آن استفاده کرد.از لینک زیر امکان دانلود این صفحه کلیدها وجود دارد

    http://www.akademiyakurdi.org/daxistin

    با توجه به نزدیکی زبان لکی با کوردی کرمانجی می توانیم از رسم الخط کرمانجی هم استفاده کنیم و رسم الخط لکی را روانتر کنیم.  بعنوان مثال کلمه خواب در زبان لکی و کرمانجی هر دو به "خاؤ" خوانده می شود. که در رسم الخط لاتین زبان کرمانجی کلمه خواب  بصورت Xew نوشته می شود.

    چند مورد بعد از خواندن رسم الخط شما بنظرم رسید که در زیر لیست کرده ام:
    – در مورد کلماتی مثل "من" بهتر است بصورت "مه ن" نوشته شود خیلی بهتر می شود.

    – در مورد استفاده از تنوین  ُ بهتر است تجدید نظر شود بعنوان مثال کلمه خواب=خاؤ یا خأو نوشته شود بسار روانتر و بهتر است.

    – اگر آب را بصورت "ئاو" بنویسیم کلمه برفاب= "ویئه ر ئاو"  باید نوشته شود

    یک پیشنهاد اینکه رسم الخط لاتین هم می تواند به بهترین نحو برای نوشتن لکی مورد استفاده قرار بگیرد.

    شما رو به دیدن لینک زیر دعوت می کنم. مقایسه گویش های کردی با استفاده از رسم الخط لاتین که لکی هم در آن حضور پررنکی دارد:

    http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%DA%A9%D8%B1%D8%AF%DB%8C

    در مجموع استفاده از این رسم الخط زمانی فراگیر می شود که ما بتوانیم هرچه بیشتر در جهت روانتر شدن آن کوشا باشیم.

     

    • مهدی زینی گفت:

      ممنون از اظهار نظر شما آقای پیمان . از اینکه به سایت خودتان سر زدید سپاسگزارم.ان شا الله که بتوانیم با همفکری برای زبان لکی رسم الخطی فراگیر و جهانشمول طراحی کنیم .به امید آن روز.

  3. hamid گفت:

    زیبایی خط یکی از ویژگیهای اصلی در همه گیر شدن این نوشتاره و باید از تکه تکه شدن نوشتانر درست مثل کاری که کوردها کردن جلوگیری کنیم دقت کردین که نوع نوشتار کردها به چه شکلی ست جملات و کلمات جدا از هم که این زیبایی رو خیلی تحت تاثیر میزاره… با تشکر حامی

    • مهدی زینی گفت:

      درود بر شما آقای امیری. ما هم دغدغه ی رسم الخطی زیبا و جامع و فراگیر داریم اما بنا بر ضرورت برای اینکه در نوشته ها به صورت یکسان  بنویسم به این رسم الخط روی آوردم . امیدوارم دوستان عزیز در این راه کوشش کنند تا به یک رسم الخط واحد و زیبا برسیم ممنون از اظهار نظر شما.

  4. یه لک گفت:

    عرض سلام شد.تشکر از زحماتت بابت ترویج فرهنگ لکی
    حلال کنید برخی از مطالبتو کپی کردم

    • مهدی زینی گفت:

      سلام بر شما (یه لک) فرهنگ لکی شیرین است .نوش جانت حلال و گوارا باد.صاحب اختیاریت.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

7 + 3 =