«داری کوی»dari koey (ادویه ی لکی)

+«داری کوی»dari koey (ادویه ی لکی)
ادویه واژه ای عربی و جمع مکسر دواء است.در زبان لکی امروزی هم ادویه می گویند ،اما در گذشته به آن «داری کوی» (داروی کوه) گفته می شد،هستند کسانی اکنون هم به عنوان «داری کوی» یا »گیا کوی» (گیاه کوه) از آن یاد می کنند.در کوه گیاه زیاد است اما این نام برای مردم از روی عادت و تکرار زیاد اسم خاص گردیده و منظور گیاهان د ارویی و ادویه ای است.
از زمانی که مردم ما در میان کوههای زاگرس زندگی کرده اند با گیاهان دارویی موجود در منطقه و خواص آنها آشنا بوده و از آنها استفاده کرده اند.علاوه بر خواص داروی برای خوش طعم کردن غذاهایی که مواد اصلی آن عمدتا گوشت بوده ، نیز بسیار سود برده اند.
آنچه مردمان لک زبان به عنوان ادویه ی محلی از آن استفاده می کنند با ادویه ی مرسوم در دیگر نقاط ایران متفاوت است و به راستی باید آن را «ادویه ی لکی » نام نهاد و همچنین هم هست.ادویه ای که بین مردم ایران مرسوم است همان است که دهخدا و دیگران به آن اشاره کرده اند و این نوع مرسوم در بین مردم کشورمان ، مردمان لک زبان نیز به کار می برند و علاوه برآن از ادویه ی محلی خود موسوم به«ادویه ی لکی» نیز استفاده می کنند.
برای ادویه تعریف زیر جایگاه خاصی دارد:ادویه بخشی از یک گیاه معطر است که می تواند ،پوست ، دانه ،برگ ،گل ،ریشه و…یک گیاه باشد. در زیر به تعریف فرهنگ دهخدا از ادویه می پردازیم.
فرهنگ دهخدا : ادویه . [ اَدْ ی َ / ی ِ ] (از ع ، اِ) ج ِ دَواء. داروها. عقاقیر : هر کس بکاشان … رسیده … بر دارالمرضی و فاروقهای ثمین و انواع ادویه و معاجین و تفرقه ٔ آن بر فقراء و مساکین اطلاع یافته داند… (ترجمه ٔ تاریخ یمینی ص ۲۲). || گاه در تداول عوام ادویه گویند و از آن دارچین کوبیده خواهند: فلفل و ادویه . || و گاه ازآن عموم دیگ افزارها مراد است چون : زیره و کرویا و پودنه ٔ دشتی و فلفل و زردچوبه و هل و میخک و دارچین وقرنفل و شونیز و زنجبیل و خولنجان و زعفران و حرف (حب الرشاد. تخم سپندان ) و خردل (تخم سپندان کرد) و قرفه و انجدان و جوز بویا و نمک و تخم گشنیز و نانخواه و غیره . بوزار. چیزها که برای خوشبوی و خوش طعم کردن طعام در پختنی ها کنند .
در فرهنگ دهخدا از گیاهان دیگری به عنوان ادویه نام برده است و از لکلرک در ترجمه ٔ عیون الأنباء نقل نموده است که گیاهانی را که ایرانیان برای ادویه می شناخته اند ،ملل دیگر از آنها بی خبر بوده اند و گیاهان زیادی را بر شمرده است که خارج از بحث ما و اکثرا نا آشنا هستند.
در ایران باستان از ادویه با نام «دیگ افزار» یاد شده است وآن شامل گیاهانی بوده است که هنگام طبخ غذا در دیگ می ریخته اند.مرحوم پور داوود در کتاب زین افزار ،هنگامی که در مورد واژه ی زین افزار (وسایل جنگ) صحبت می کند به واژه های دیگر که با واژه ی زین افزار هماهنگی دارند، به دیگ افزار اشاره می کند و می نویسد : ابزار یا افراز و اوراز، باید واژه ی« زاور»، zavar باشد که به معنی زور و نیرو در اوستا بسیار به کار رفته وبا جزء پرفیکس« او ava »در فارسی واژه های دیگری هم که با ابزار ترکیب شده داریم ،از آنهاست «دیگ ابزار»که فلفل و دارچینی و هل و زیره و زنجبیل و میخک و جز اینهاست.زین افزار ص ۱۶٫
درهمه ی کشورهای دنیا از این طعم دهنده ی غذا بنا بر ذائقه ی خود استفاده می کنند. برخی کشورها مانند هندوستان و برخی همسایگان آن از ادویه های تند استفاده می کنند و برخی دیگر ادویه های آرام و شیرین و غیر محرک را ترجیح می دهند.با همه ی این اوصاف در میان لک زبانان همانطور که اشاره شد علاوه بر ادویه ی خاص مردم ایران از ادویه ی محلی دیگری به نام «ادویه ی لکی» استفاده می شود.ادویه ی لکی شامل موار زیر است که مردم بنا بر ذائقه و خواست خود از آنها یا به صورت مخلوطی از همه یا برخی و یا به صورت جداگانه استفاده می کنند.
۱٫سمسا semsa با نام علمی Dracocephalum Kotschyi Boiss: گل سر سبد آفرینش گیاهان دارویی که در ارتفاعات ۳۷۰۰ متری کوههای گرین یافت می شود ودر واقع نوعی بادرنجبویه است در چهار محال وبختیاری با نام زرین گیاه مشهور است.این گیاه در اواسط تابستان قابل چیدن است که پس از خشک کردن ، برگ وگل آن به عنوان ادویه ای بی نظیر و مشهور به کار برده می شود.از این گیاه می توان در همه ی غذاها استفاده کرد ،اما بیشر برای قورمه ی گوشت گوسفند مناسب و معرکه است.
۲٫جوشن با نام علمی Artemisia Absinthium: این گیاه که نوعی افسنطین است که در کوههای گرین از کوههای زاگرس مرکزی در ارتفاع بین ۳۰۰۰ تا ۳۷۰۰ متر می روید و از دانه ی ان به عنوان ادویه استفاده می شود و در اکثر غذاها کاربرد دارد.
۳٫کاله یا کالک Heracleum persicum:گیاهی است که نوعی گلپر محسوب شده ودر کوهها می روید ودر ونقاطی که برف آن بر اثر آفتاب بهاری آب می شود رشد می کند .از برگ و دانه ی این گیاه به عنوان ادویه در همه ی غذاها استفاده می گردد.پودر دانه ی این گیاه طعم دهنده ای قوی برای کباب کوبیده است.
۴٫گلپربا نام علمیHeracleum persicum : این گیاه در دره ی کهمان الشتر می روید و دانه ی آن با گیاه کاله همسان است .از این دانه به عنوان ادویه در اکثر غذاها و به عنوان چاشنی ترشی و پودر آن برای طعم دهنده دانه ی انار استفاده می شود.
۵٫مفراح با نام علمی Melissa 0fficinalis: نوعی بادرنجبویه و شبیه پونه است .از برگ وگل این گیاه برای طعم دهنده غذا و خوشبو کننده لبنبات استفاده می شود.
۶٫ آویشن(ازبوه)با نام علمی thymusvulgaris : در کوهها ی گرین ودر ارتفاعات ۲۰۰۰متری و بیشر یافت می شود. یکی از انواع اویه ی مورد علاقه و پر کاربرد منطقه است.
۷٫ مرزه با نام علمی satureja hotensis L : این گیاه به صورت مزرعه کاشته می شود و یکی از اقلام ادویه ی لکی می باشد.
۸٫ پونه کوهی با نام علمی Mentha longifolia: این گیاه در کنار چشمه ها و سراب ها وجویبارها می روید .مورد استفاده ی آن لبنیات و آشها می باشد.
برای ساختن «ادویه ی لکی» ، خشک شده ی این گیاهان را با هم مخلوط کرده ومیتوان بنا بر ذائقه و علاقه ی خود از آنها در غذاهای مختلف سود برد.برخی از مردم از این گیاهان به طور جداگانه در پختن غذا استفاده می نمایند.
گیاهان ذکر شده علاوه بر ادویه بودن ، به عنوان گیاه دارویی نیز مورد توجه هستند و خواص محلی و فولکلوریک نیز برای آنها در نظر گرفته شده است.همچنین از ساقه ، ریشه ، دانه و گل آنها نیز به عنوان «بخور لکی» استفاده می شود.
منابع : فرهنگ دهخدا / زین افزار ،ابراهیم پور داوود / میرحیدر،حسین-۱۳۷۳-معارف گیاهی-جلد پنجم-انتشارات دفتر نشر فرهنگ اسلامی./ زرگری،علی-۱۳۷۰-گیاهان دارویی-جلد دوم،چاپ پنجم-دانشگاه تهران/
(مهدی زینی)

مهدی زینی

من مهدی زینی ا صلانی متولد 1337-الشتر ،کارشناس زبان و ادبیات فارسی ،دبیر باز نشسته ی آموزش و پروش ،نویسنده ی دو کتاب رد پای پیشینیان «فرهنگ عامه ی لکی» و کتاب شرح و بیان توصیفی برخی واژه های لکی که هر دو در دست چاپ هستند.هم اکنون در مورد معرفی زبان و فرهنگ لکی فعالیت می کنم.

شما ممکن است این را هم بپسندید

۲ پاسخ‌ها

  1. درود بر برا نازارم جناب  زینی

     

    دست مریزاد

     

    این مطلب گیاهان را گسترش دهید .به صورت مقایسه ای 

    نام فارسی 

    نام علمی 

    نام  لکی

     

    مثلا  

    کاسنی  همان جقجقه  یا  بارهنگ  ره کیشه 

    و….

     

    سلامت باشید

    • مهدی زینی گفت:

      سلام ودرو.د بر جناب قبادی 
      موضوع گیاهان دارویی به عنوان یک فولکلور در مجموعه کتابی تحت عنوان رد پای پیشینیان از این حقیر آماده ی چاپ است و به همه ی موضوعاتی که فرمودید همراه عکس گیاه در محل رویش در منطقه ی لکستان آماده ی چاپ است 

      ممنونم که مطالب سایت ر ا می خوانید

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

+ 8 = 11